Network Fundamentals (Network အခြေခံများ)
A2.1.1: Purpose and characteristics of networks, A2.1.2: Modern digital infrastructures, A2.1.3: Network devices
မြန်မာလို: A2.1.1: network (ကွန်ရက်) တွေရဲ့ ရည်ရွယ်ချက်နဲ့ လက္ခဏာများ၊ A2.1.2: ခေတ်သစ် digital infrastructure (network တွေ၊ server တွေနဲ့ ဝန်ဆောင်မှုတွေ ပါတဲ့ ဒစ်ဂျစ်တယ် အခြေခံ အဆောက်အအုံ) များ၊ A2.1.3: network device (network စက်ပစ္စည်း) များ
အဓိက အယူအဆများ
Network ဆိုတာ ဘာလဲ (A2.1.1)
Network ဆိုတာ resource (သုံးလို့ရတဲ့ ကွန်ပျူတာ အရင်းအမြစ်) တွေကို မျှသုံးဖို့နဲ့ အချင်းချင်း ဆက်သွယ်ဖို့ ချိတ်ဆက်ထားတဲ့ ကွန်ပျူတာ စက်ပစ္စည်း နှစ်ခု ဒါမှမဟုတ် နှစ်ခုထက် ပိုတာကို ခေါ်ပါတယ်။ Network တွေက ခေတ်သစ် computing ရဲ့ အုတ်မြစ်ပါ: ကျောင်းသား တစ်ယောက်က အတန်းဖော်ကို file တစ်ခု မျှပေးတာကနေ စပြီး စက်ပစ္စည်း ဘီလီယံပေါင်းများစွာက အင်တာနက်ကနေ ဒေတာ အပြန်အလှန် ပို့ကြတာအထိ network ပေါ်မှာ မူတည်ပါတယ်။
Network ရဲ့ အဓိက ရည်ရွယ်ချက်တွေက:
- Resource sharing (resource မျှသုံးခြင်း): စက်ပစ္စည်း အများက hardware (printer၊ scanner)၊ software (server (တခြား ကွန်ပျူတာတွေကို ဝန်ဆောင်မှု ပေးတဲ့ ကွန်ပျူတာ) ပေါ်မှာ တင်ထားတဲ့ application တွေ) နဲ့ ဒေတာ (မျှသုံးတဲ့ file တွေနဲ့ database (ဒေတာ သိမ်းဆည်းတဲ့ စနစ်) တွေ) ကို မျှသုံးနိုင်ပါတယ်
- Communication (ဆက်သွယ်ခြင်း): user တွေက message တွေ၊ video call တွေနဲ့ ဒေတာကို real time (ချက်ချင်း ဆက်တိုက်) အပြန်အလှန် ပို့နိုင်ပါတယ်
- Data transfer (ဒေတာ လွှဲပြောင်းခြင်း): file တွေနဲ့ အချက်အလက်တွေကို စက်ပစ္စည်းတွေကြား မြန်မြန်ဆန်ဆန်နဲ့ စိတ်ချရစွာ ရွှေ့နိုင်ပါတယ်
- Centralised management (ဗဟိုကနေ စီမံခြင်း): administrator (network ကို စီမံသူ) တစ်ယောက်က စက်တစ်လုံးချင်းစီကို သီးခြား configure (setting သတ်မှတ်) လုပ်မယ့်အစား user account တွေ၊ security policy (လုံခြုံရေး စည်းမျဉ်း) တွေ၊ software update တွေနဲ့ backup (အရန် မိတ္တူ) တွေကို နေရာ တစ်နေရာတည်းကနေ စီမံနိုင်ပါတယ်
Network တွေကို အကဲဖြတ်ပြီး နှိုင်းယှဉ်ဖို့ သုံးတဲ့ အဓိက လက္ခဏာများ:
- Bandwidth (တစ်စက္ကန့်မှာ ပို့နိုင်တဲ့ ဒေတာ အများဆုံး): အချိန် တစ်ယူနစ်အတွင်း ပို့လွှတ်နိုင်တဲ့ ဒေတာ အများဆုံး ပမာဏပါ (ဥပမာ 100 Mbps)။ Bandwidth မြင့်လေ ဒေတာ ပိုများများ တစ်ပြိုင်နက် စီးဆင်းနိုင်လေ ဖြစ်ပါတယ်။
- Latency (တောင်းဆိုမှုနဲ့ တုံ့ပြန်မှုကြား နှောင့်နှေးချိန်): ဒေတာ ပို့လိုက်တဲ့ အချိန်နဲ့ ရောက်ရမယ့် နေရာကို ရောက်တဲ့ အချိန်ကြားက နှောင့်နှေးချိန်ပါ။ Latency နည်းလေ ကောင်းလေပါ၊ အထူးသဖြင့် video call နဲ့ game ဆော့တာလို real-time application တွေအတွက် ဖြစ်ပါတယ်။
- Reliability (ယုံကြည်စိတ်ချရမှု): network က connection တွေကို ဘယ်လောက် တသမတ်တည်း ထိန်းထားနိုင်ပြီး ဒေတာကို မပျောက်၊ မပျက်ဘဲ ဘယ်လောက် ပို့ပေးနိုင်သလဲ ဆိုတာပါ။ Redundant path (အပို လမ်းကြောင်း) တွေနဲ့ error-checking (အမှား စစ်ဆေးတဲ့) protocol (ဒေတာ ပို့ပုံအတွက် သဘောတူ စည်းမျဉ်း) တွေက reliability ကို တိုးစေပါတယ်။
- Scalability (ချဲ့ထွင်နိုင်မှု): performance (စွမ်းဆောင်ရည်) သိသိသာသာ မကျဘဲ စက်ပစ္စည်း ပိုများများ ဒါမှမဟုတ် ပိုများလာတဲ့ traffic (network ပေါ်က ဒေတာ အသွားအလာ) ကို လက်ခံနိုင်အောင် network ကို ဘယ်လောက် လွယ်လွယ် ချဲ့နိုင်သလဲ ဆိုတာပါ။
Network တစ်ခုပေါ်မှာ ဒေတာ ပို့တဲ့ မြန်နှုန်းကို အချက် အများအပြားက သက်ရောက်နိုင်ပါတယ်:
- Connection မှာ ရနိုင်တဲ့ bandwidth
- Network ကို မျှသုံးနေတဲ့ user အရေအတွက်: user များလေ congestion (traffic ပိတ်ဆို့မှု) များလေ ဖြစ်ပါတယ်
- ပို့သူနဲ့ လက်ခံသူကြားက အကွာအဝေး
- တခြား အီလက်ထရွန်နစ် စက်ပစ္စည်းတွေ ဒါမှမဟုတ် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အတားအဆီးတွေကြောင့် ဖြစ်တဲ့ interference (signal ကို နှောင့်ယှက်မှု) (အထူးသဖြင့် wireless (ကြိုးမဲ့) network တွေမှာ)
- သုံးနေတဲ့ network နည်းပညာ (ဥပမာ 3G၊ 4G နဲ့ 5G၊ ကြေးနီကြိုးနဲ့ fibre-optic (အလင်းနဲ့ ဒေတာ ပို့တဲ့ ကြိုး))
Network တွေက စက်တွေကို ဘယ်လို ချိတ်ဆက်ပေးပြီး ဆက်သွယ်နိုင်အောင် လုပ်ပေးလဲ အကျဉ်းချုပ် ရှင်းပြပါတယ်၊ ကြိုးနဲ့ ချိတ်တာကနေ wireless အထိ ပါပါတယ်။
Network အမျိုးအစားများ (A2.1.1)
Network တွေကို သူတို့ ဖုံးတဲ့ ပထဝီ နယ်မြေ အကျယ်အဝန်းနဲ့ ရည်ရွယ်ချက်အလိုက် အမျိုးအစား ခွဲပါတယ်။
| အမျိုးအစား | နယ်ပယ် | ဥပမာများ | အဓိက လက္ခဏာများ |
|---|---|---|---|
| LAN (နေရာ သေးသေးကို ဖုံးတဲ့ network) | အဆောက်အအုံ တစ်ခု ဒါမှမဟုတ် campus (ကျောင်းဝင်း) တစ်ခု | ကျောင်းရဲ့ computer lab၊ ရုံး network | မြန်နှုန်း မြင့်တယ်၊ နယ်မြေ ကန့်သတ်ထားတယ်၊ အဖွဲ့အစည်း တစ်ခုတည်းက ပိုင်တယ် |
| WAN (နယ်မြေ ကျယ်ကျယ်ကို ဖုံးတဲ့ network) | ပထဝီ နယ်မြေ ကျယ်ကျယ် | အင်တာနက်၊ နိုင်ငံ အများမှာ ရှိတဲ့ ရုံးတွေကို ချိတ်ထားတဲ့ ကုမ္ပဏီ | LAN ထက် မြန်နှုန်း နိမ့်တယ်၊ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဖုံးတယ်၊ leased line (ငှားထားတဲ့ သီးသန့် ဆက်သွယ်ရေး line) တွေကို မကြာခဏ သုံးတယ် |
| PAN (လူတစ်ယောက် ပတ်ဝန်းကျင်က network) | ကိုယ်ပိုင် (မီတာ အနည်းငယ်) | Bluetooth (အကွာအဝေး တိုတိုမှာ စက်တွေကို ကြိုးမဲ့ ချိတ်တဲ့ နည်းပညာ) နားကြပ်၊ ဖုန်းနဲ့ ချိတ်ထားတဲ့ smartwatch | အကွာအဝေး အလွန်တိုတယ်၊ ပါဝါ နည်းနည်းပဲ သုံးတယ် |
| VPN (public network ပေါ်က လုံခြုံတဲ့ ကိုယ်ပိုင် လမ်းကြောင်း) | Virtual (အင်တာနက်ပေါ်ကနေ) | အိမ်ကနေ ကုမ္ပဏီ network ကို ဝင်သုံးတဲ့ ဝန်ထမ်း | Encrypt (ဒေတာကို ဖတ်မရအောင် ပြောင်း) လုပ်ထားတဲ့ tunnel (ဥမင်လိုဏ်ခေါင်းလို ကိုယ်ပိုင် လမ်းကြောင်း)၊ user က local network ပေါ်မှာ ရှိနေသလို ဖြစ်တယ် |
VPN က ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ network အမျိုးအစား တစ်ခု မဟုတ်ပါဘူး: public network (လူတိုင်း သုံးတဲ့ network၊ ဥပမာ အင်တာနက်) ပေါ်မှာ လုံခြုံတဲ့ ကိုယ်ပိုင် connection တစ်ခု ဖန်တီးဖို့ encryption ကို သုံးတဲ့ virtual (ရုပ်ပိုင်း မဟုတ်ဘဲ software နဲ့ ဖန်တီးထားတဲ့) network ပါ။ ဒါကြောင့် အဝေးကနေ ဝင်သုံးတဲ့ user တွေက LAN နဲ့ ရုပ်ပိုင်းအရ တိုက်ရိုက် ချိတ်ထားသလို ဝင်သုံးနိုင်ပါတယ်။ “Tunnel” ဆိုတာ user နဲ့ LAN ကြား သွားနေတဲ့ ဒေတာ အားလုံးကို encrypt လုပ်ထားတာကို ဆိုလိုပါတယ်။ ဒါကြောင့် public အင်တာနက်ကို ဖြတ်သွားပေမယ့် ကြားကနေ ဖမ်းယူသူ ဘယ်သူမှ ဖတ်လို့ မရပါဘူး။
အဖြစ်များတဲ့ အမှားက LAN နဲ့ WAN ကို ရောထွေးတာပါ။ မှတ်ထားပါ: LAN = Local (ဒေသတွင်း: အဆောက်အအုံ / campus တစ်ခု၊ မြန်နှုန်း မြင့်၊ ကိုယ်ပိုင်)။ WAN = Wide (ကျယ်ပြန့်: ပထဝီ နယ်မြေ ကျယ်ကျယ်၊ LAN အများကို ချိတ်ဆက်၊ တခြား ကုမ္ပဏီ ပိုင်တဲ့ infrastructure ကို မကြာခဏ သုံး)။
ကြည့်ရန်: Video များ
အဓိက network အမျိုးအစား အားလုံးကို အရွယ်အစား၊ ရည်ရွယ်ချက်နဲ့ နည်းပညာ အလိုက် အမြန် နှိုင်းယှဉ် ပြပါတယ်။
အဓိက network စက်တွေနဲ့ သူတို့ ကွာခြားပုံကို ရှင်းပြပါတယ်: hub က broadcast လုပ်တယ်၊ switch က စစ်ထုတ်ပြီး ပို့တယ်၊ router က လမ်းကြောင်း ပြပေးတယ်။
P2P (peer-to-peer: စက်တိုင်း တန်းတူ မျှဝေတဲ့ network model) ပုံစံ ဘယ်လို အလုပ်လုပ်လဲ၊ file မျှဝေခြင်းနဲ့ blockchain (ငွေပေးငွေယူ မှတ်တမ်းတွေကို ကွန်ပျူတာ အများမှာ မျှသိမ်းတဲ့ စနစ်) မှာ ဘယ်လို အသုံးချလဲ ရှင်းပြပါတယ်။
Peer-to-peer network တွေကို ရှင်းပြပါတယ်: ဗဟို server မရှိဘဲ စက်တွေက resource တွေကို ဘယ်လို မျှဝေ သုံးလဲ ဆိုတာပါ။
VLAN တွေက စက်တွေ တကယ် ချိတ်ထားတဲ့ network တစ်ခုကို ချိတ်ပုံ မပြောင်းဘဲ setting နဲ့ အပိုင်းတွေ ခွဲပြီး လုံခြုံရေးနဲ့ စွမ်းဆောင်ရည်ကို ဘယ်လို မြှင့်လဲ ရှင်းပြပါတယ်။
ခေတ်သစ် Digital Infrastructure များ (A2.1.2)
ခေတ်သစ် computing က အပြန်အလှန် ဆက်စပ်နေတဲ့ infrastructure နည်းပညာ အများအပြားကို အားကိုးပါတယ်။ တစ်ခုစီမှာ ရည်ရွယ်ချက် မတူကြပြီး ကိုယ်ပိုင် အကျိုးကျေးဇူးနဲ့ အကန့်အသတ်တွေ ရှိပါတယ်။
အင်တာနက် (The Internet): TCP/IP protocol suite (အင်တာနက်ရဲ့ အဓိက protocol အစုအဝေး) ကို သုံးပြီး အချင်းချင်း ဆက်သွယ်ကြတဲ့၊ အပြန်အလှန် ချိတ်ထားတဲ့ network တွေရဲ့ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ network ပါ။ အင်တာနက်ဆိုတာ ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းက စက်ပစ္စည်း ဘီလီယံပေါင်းများစွာကို ချိတ်ဆက်ပေးတဲ့ ကြိုးတွေ၊ router (network တွေကြား packet ကို လမ်းကြောင်းပြတဲ့ စက်) တွေ၊ server တွေနဲ့ protocol တွေလို ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာနဲ့ logical (စည်းမျဉ်းပိုင်းဆိုင်ရာ) infrastructure ပါ။
အင်တာနက် နဲ့ World Wide Web (WWW) က အတူတူ မဟုတ်ပါဘူး။ အင်တာနက်က အောက်ခံ network infrastructure ပါ။ WWW က အင်တာနက်ပေါ်မှာ run တဲ့ ဝန်ဆောင်မှု တစ်ခုပါ: HTTP (ဝဘ်စာမျက်နှာ ပို့တဲ့ protocol) / HTTPS (encrypt လုပ်ထားတဲ့ HTTP) ကို သုံးပြီး web browser (ဝဘ်စာမျက်နှာ ဖွင့်တဲ့ software) တွေကနေ ဖွင့်ကြည့်တဲ့ ဝဘ်စာမျက်နှာတွေရဲ့ အစုအဝေးပါ။ အင်တာနက်ပေါ်မှာ run တဲ့ တခြား ဝန်ဆောင်မှုတွေထဲမှာ email (SMTP: email ပို့တဲ့ protocol)၊ file လွှဲပြောင်းခြင်း (FTP: file လွှဲတဲ့ protocol) နဲ့ video streaming (file တစ်ခုလုံး မစောင့်ဘဲ ဒေတာ ရောက်သလောက် ချက်ချင်း ဖွင့်ကြည့်ခြင်း) တို့ ပါပါတယ်။
Cloud computing (အင်တာနက်ကနေ ငှားသုံးတဲ့ ကွန်ပျူတာ resource): storage (ဒေတာ သိမ်းဆည်းရာ)၊ processing power (တွက်ချက် လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်း) နဲ့ application လို ကွန်ပျူတာ resource တွေကို လိုတဲ့အချိန် အင်တာနက်ကနေ ပေးတာပါ။ အဖွဲ့အစည်းတွေ ကိုယ်ပိုင် server တွေကို ဝယ်ပြီး ထိန်းသိမ်းစရာ မလိုတော့ပါဘူး: cloud provider (cloud ဝန်ဆောင်မှု ပေးတဲ့ ကုမ္ပဏီ) ဆီကနေ resource တွေကို ငှားပြီး သုံးသလောက်ပဲ ငွေပေးရပါတယ်။ IaaS (virtual machine နဲ့ storage ကို ငှားသုံးခြင်း)၊ PaaS (app တင်ဖို့ အသင့်ပြင်ထားတဲ့ platform) နဲ့ SaaS (အင်တာနက်ကနေ အသင့်သုံး software) model တွေကို အသေးစိတ် သိချင်ရင် Cloud Computing ကို ကြည့်ပါ။
Distributed system (ကွန်ပျူတာ အများ ပေါင်းပြီး အလုပ်လုပ်တဲ့ စနစ်) များ: network ကနေ ညှိနှိုင်းပြီး အတူ အလုပ်လုပ်ကြတဲ့ ကွန်ပျူတာ အများပါ၊ user ကတော့ စနစ် တစ်ခုတည်းလို မြင်ရပါတယ်။ Workload (လုပ်ရမယ့် အလုပ်) ကို စက် အများကြီးကြား ခွဲဝေထားလို့ scalability နဲ့ fault tolerance (တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ပျက်လည်း ဆက်အလုပ်လုပ်နိုင်မှု) ကို ပေးပါတယ်။
- ဥပမာ: Google Search က query (ရှာဖွေဖို့ တောင်းဆိုချက်) တွေကို parallel (တစ်ပြိုင်နက်) လုပ်ဆောင်တဲ့ server ထောင်ပေါင်းများစွာကို သုံးပါတယ်။ Server တစ်လုံး ပျက်သွားရင် ကျန်တာတွေက မရပ်မနား ဆက်အလုပ်လုပ်ပါတယ်။
- ဥပမာ: Cryptocurrency (digital ငွေကြေး) blockchain (ငွေပေးငွေယူ မှတ်တမ်းတွေကို ကွန်ပျူတာ အများမှာ မျှသိမ်းတဲ့ စနစ်) တွေက ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းက node (network ထဲက စက် တစ်ခု) ထောင်ပေါင်းများစွာမှာ decentralised (ဗဟိုက ထိန်းချုပ်သူ မရှိတဲ့) ledger (စာရင်း မှတ်တမ်း) ကို ထိန်းထားပါတယ်။ စနစ်ကို ထိန်းချုပ်တဲ့ အာဏာပိုင် တစ်ခုတည်း မရှိပါဘူး။ Transaction (ငွေပေးငွေယူ မှတ်တမ်း) တွေကို node တွေကြား consensus (အများ သဘောတူညီချက်) နဲ့ အတည်ပြုပါတယ်။
Edge computing (ဒေတာ ထွက်တဲ့ နေရာအနီးမှာ စီမံဆောင်ရွက်ခြင်း): ဒေတာကို ဗဟို data centre (server အများကြီး ထားတဲ့ အဆောက်အအုံ) ဆီ ပို့မယ့်အစား ဒေတာ ထွက်တဲ့ နေရာအနီး (network ရဲ့ “edge” ခေါ် အစွန်းမှာ) စီမံဆောင်ရွက်တာပါ။ ဒေတာက စီမံဆောင်ရွက်ဖို့ အဝေးကြီး ခရီးသွားစရာ မလိုတော့လို့ latency ကို လျှော့ပေးပါတယ်။
- ဥပမာ: Smart traffic light (ကိုယ်တိုင် ဆုံးဖြတ်နိုင်တဲ့ မီးပွိုင့်) တွေက ကင်မရာက ရိုက်ယူတဲ့ ပုံတွေကို နေရာမှာတင် စီမံဆောင်ရွက်ပြီး မီးပြောင်းချိန်ကို real time ညှိပါတယ်။ ကီလိုမီတာ ရာနဲ့ချီ ဝေးတဲ့ data centre ဆီ video ပို့ရရင် လက်မခံနိုင်လောက်အောင် နှောင့်နှေးမှု ဖြစ်ပါလိမ့်မယ်။
- ဥပမာ: ကိုယ်တိုင် မောင်းနှင်တဲ့ ကားတွေက sensor (ပတ်ဝန်းကျင် အပြောင်းအလဲကို ထောက်လှမ်းတဲ့ ကိရိယာ) ဒေတာကို ကားပေါ်မှာတင် စီမံဆောင်ရွက်ပါတယ်။ Self-driving car က brake အုပ်မလား မအုပ်ဘူးလား ဆိုတာကို cloud server က ဆုံးဖြတ်ပေးတာကို စောင့်နေလို့ မရပါဘူး: ဆုံးဖြတ်ချက်က millisecond (တစ်စက္ကန့်ရဲ့ တစ်ထောင်ပုံ တစ်ပုံ) ပိုင်းအတွင်း ဖြစ်ရပါမယ်။
Mobile network (ဖုန်း network) များ: ပထဝီ နယ်မြေ ကျယ်ကျယ်မှာ ကြိုးမဲ့ အင်တာနက် သုံးခွင့် ပေးတဲ့ cellular network (ဖုန်းလိုင်း network) တွေပါ (4G, 5G)။ Mobile network တွေက စက်ပစ္စည်းတွေနဲ့ ပိုကျယ်တဲ့ network ကြား signal (အချက်ပြမှု) တွေကို ဆက်ပို့ပေးဖို့ base station (ဖုန်း signal တွေကို ဆက်ပို့ပေးတဲ့ စခန်း၊ cell tower လို့လည်း ခေါ်ပါတယ်) တွေရဲ့ စနစ်ကို သုံးပါတယ်။ 5G က 4G ထက် bandwidth သိသိသာသာ ပိုမြင့်ပြီး latency ပိုနည်းလို့ real-time အဝေးကနေ ခွဲစိတ်ကုသခြင်း၊ augmented reality (အစစ်အမှန် ကမ္ဘာပေါ် digital အချက်အလက် ထပ်ပြခြင်း) လို application အသစ်တွေကို ဖြစ်နိုင်စေပါတယ်။
ခေတ်သစ် Digital Infrastructure ရဲ့ အကျိုးကျေးဇူးနဲ့ အကန့်အသတ်များ
| အကျိုးကျေးဇူး | အကန့်အသတ် |
|---|---|
| Resource မျှသုံးခြင်း (printer၊ storage၊ အင်တာနက် ချိတ်ဆက်မှု) | လုံခြုံရေး အားနည်းချက်များ (တိုက်ခိုက်သူတွေအတွက် ဝင်ပေါက် ပိုများလာ) |
| ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ဆက်သွယ်ရေးနဲ့ ပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်မှု | Infrastructure ကို မှီခိုရခြင်း: ISP (အင်တာနက် ဝန်ဆောင်မှု ပေးတဲ့ ကုမ္ပဏီ) ပြတ်တောက်တာ၊ ကြိုး ပျက်စီးတာ |
| Scalability (cloud computing နဲ့ လိုသလို resource ထပ်ထည့်နိုင်) | တည်ဆောက်ခနဲ့ ဆက်တိုက် ထိန်းသိမ်းစရိတ် |
| Redundancy (တစ်ခု ပျက်ရင် အစားထိုးဖို့ အပို ထပ်ထားမှု) နဲ့ fault tolerance (distributed system တွေမှာ) | Privacy (ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ လုံခြုံမှု) စိုးရိမ်ချက်များ (သွားနေတဲ့ ဒေတာကို ကြားကနေ ဖမ်းယူခံရနိုင်) |
| ဗဟိုကနေ ဒေတာ စီမံခြင်းနဲ့ backup | စီမံရ ရှုပ်ထွေးမှု (စက်ပစ္စည်း များလေ configure လုပ်ပြီး လုံခြုံအောင် ထားရမယ့် အရာ များလေ) |
လက်တွေ့ ဥပမာများ
- WWW: web browser တွေက အင်တာနက်ကနေ HTTP/HTTPS ကို သုံးပြီး web server (ဝဘ်စာမျက်နှာတွေကို ပေးတဲ့ server) တွေကို ဝင်ကြည့်ပါတယ်။ URL (website လိပ်စာ) တစ်ခု ရိုက်လိုက်တဲ့အခါ browser က အင်တာနက်ကနေ web server ဆီ request (တောင်းဆိုချက်) ပို့ပြီး web server က ဝဘ်စာမျက်နှာရဲ့ content နဲ့ ပြန်ဖြေပါတယ်။
- Cryptocurrency / blockchain: ဗဟို အာဏာပိုင် မရှိဘဲ သီးခြားစီ ရပ်တည်တဲ့ node တွေရဲ့ network က transaction တွေကို အတည်ပြုတဲ့ distributed system တွေပါ။ Node တစ်ခုစီမှာ transaction ledger ရဲ့ copy တစ်ခုစီ ရှိလို့ ပြင်ဆင် လိမ်လည်ဖို့ အလွန် ခက်ပါတယ်။
- Smart traffic light: ဝေးလံတဲ့ server နဲ့ ဆက်သွယ်စရာ မလိုဘဲ ကင်မရာနဲ့ sensor တွေကို သုံးပြီး ယာဉ်ကြောကို real time စောင့်ကြည့်ကာ မီးပြောင်းချိန်ကို နေရာမှာတင် ညှိပေးတဲ့ edge computing စက်ပစ္စည်းတွေပါ။
- ကျောင်း network: campus တစ်ခုအတွင်းက ကွန်ပျူတာ၊ printer နဲ့ server တွေကို ချိတ်ထားတဲ့ LAN ပါ။ IT ဝန်ထမ်းတွေက ဗဟိုကနေ စီမံပြီး ကျောင်းရဲ့ ISP ကနေတစ်ဆင့် WAN connection နဲ့ အင်တာနက် သုံးခွင့် ရပါတယ်။
Network Device (network စက်ပစ္စည်း) များ (A2.1.3)
ဒေတာက စက်ပစ္စည်းတွေကြား သွားနေချိန်မှာ ချိတ်ဆက်ဖို့၊ လမ်းကြောင်းပြဖို့နဲ့ ကာကွယ်ဖို့ network တစ်ခုမှာ hardware စက်ပစ္စည်း အမျိုးမျိုး လိုအပ်ပါတယ်။
| စက်ပစ္စည်း | လုပ်ဆောင်ချက် | အဓိက အသေးစိတ် |
|---|---|---|
| Gateway (protocol မတူတဲ့ network တွေကို ဆက်ပေးတဲ့ စက်) | Protocol မတူတဲ့ network တွေကို ချိတ်ပြီး သူတို့ကြား ဘာသာပြန်ပေးပါတယ် | Network တစ်ခုရဲ့ အဝင် / အထွက် ပေါက်အဖြစ် လုပ်ဆောင်ပါတယ်၊ အိမ် network တွေမှာ router နဲ့ မကြာခဏ ပေါင်းထားပါတယ် |
| Hardware firewall (network အဝင်အထွက်ကို စစ်ထုတ်တဲ့ အကာအကွယ် စက်) | လုံခြုံရေး စည်းမျဉ်းတွေအတိုင်း network traffic ကို စစ်ဆေးပြီး စစ်ထုတ်ပါတယ် | အတွင်း network နဲ့ အင်တာနက်ကြားမှာ ရှိပါတယ်၊ traffic ကို ထိန်းချုပ်ဖို့ whitelist (ခွင့်ပြုထားတဲ့ စာရင်း) နဲ့ blacklist (ပိတ်ပင်ထားတဲ့ စာရင်း) တွေကို သုံးပါတယ် |
| Modem (digital နဲ့ analogue signal ကို အပြန်အလှန် ပြောင်းပေးတဲ့ စက်) | telephone ဒါမှမဟုတ် cable line တွေပေါ်ကနေ ပို့ဖို့ digital signal တွေကို analogue အဖြစ် ပြောင်းပေးပါတယ် (analogue ကနေ digital ကိုလည်း ပြန်ပြောင်းပေးပါတယ်) | MOdulator-DEModulator ပါ၊ broadband (မြန်နှုန်းမြင့် အင်တာနက်) ချိတ်ဆက်မှုတွေအတွက် လိုအပ်ပါတယ် |
| Network Interface Card (NIC) (စက်ကို network နဲ့ ချိတ်ပေးတဲ့ card) | စက်ပစ္စည်း တစ်ခုနဲ့ network ကြား ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ချိတ်ဆက်မှုကို ပေးပါတယ် | Network ချိတ်ထားတဲ့ စက်တိုင်းမှာ တစ်ခု ရှိပါတယ် (ကြိုး ဒါမှမဟုတ် ကြိုးမဲ့)၊ NIC တစ်ခုစီမှာ မထပ်တဲ့ MAC address (network စက်ရဲ့ hardware လိပ်စာ) ရှိပါတယ်: ထုတ်လုပ်သူက သတ်မှတ်ပေးထားပြီး local network ပေါ်မှာ စက်ကို တစ်ခုတည်းအဖြစ် ခွဲခြားသိစေတဲ့ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ hardware လိပ်စာပါ |
| Router | IP address (network ပေါ်က စက်တစ်ခုရဲ့ လိပ်စာ) တွေကို သုံးပြီး မတူတဲ့ network တွေကြား data packet (network ပေါ် ပို့တဲ့ ဒေတာ အစိတ်အပိုင်းငယ်) တွေကို ဆက်ပို့ပေးပါတယ် | ဒေတာအတွက် အကောင်းဆုံး လမ်းကြောင်းကို ဆုံးဖြတ်ပါတယ်၊ LAN ကို WAN နဲ့ ချိတ်ပေးပါတယ် (ဥပမာ သင့်အိမ် network ကို အင်တာနက်နဲ့) |
| Switch (LAN ထဲက စက်တွေကို ချိတ်ပေးတဲ့ စက်) | Network တစ်ခုတည်း (LAN) ထဲက စက်တွေကို ချိတ်ပေးပြီး MAC address တွေကို သုံးကာ သက်ဆိုင်တဲ့ စက်ဆီ ဒေတာကို ဆက်ပို့ပေးပါတယ် | Hub (ဝင်လာတဲ့ ဒေတာကို ချိတ်ထားတဲ့ စက်အားလုံးဆီ ပို့တဲ့ ရိုးရိုး စက်) ထက် ပိုထိရောက်ပါတယ်: hub က port (ကြိုးထိုးတဲ့ ပေါက်) အားလုံးဆီ ဒေတာ ပို့ပေမယ့် switch က မှန်ကန်တဲ့ port ဆီကိုပဲ ပို့ပါတယ် |
| Wireless Access Point (WAP) (Wi-Fi signal ထုတ်ပေးတဲ့ စက်) | ကြိုး network တစ်ခုကို ကြိုးမဲ့ (Wi-Fi) ချိတ်ဆက်မှု ပေးပါတယ် | Network ရနိုင်တဲ့ နေရာကို ချဲ့ပေးပါတယ်၊ စက်တွေက WAP နဲ့ ကြိုးမဲ့ ချိတ်ပြီး WAP ကတော့ switch နဲ့ ကြိုးနဲ့ ချိတ်ထားပါတယ် |
Router နဲ့ Switch: Switch က network တစ်ခု အတွင်း မှာ အလုပ်လုပ်ပါတယ် (LAN တစ်ခုတည်းပေါ်က စက်တွေကို ချိတ်ပေး)၊ router ကတော့ network တွေ ကြား မှာ အလုပ်လုပ်ပါတယ် (သင့် LAN ကို အင်တာနက် / WAN နဲ့ ချိတ်ပေး)။ Switch ကို သင့်အဆောက်အအုံ အတွင်းမှာ စာတွေ လိုက်ပို့တဲ့ ဒေသခံ စာပို့သမားလို့၊ router ကိုတော့ မြို့တွေကြား စာတွေကို လမ်းကြောင်းပြ ပို့ပေးတဲ့ စာတိုက် ဝန်ဆောင်မှုလို့ စဉ်းစားကြည့်ပါ။
ပုံမှန် Network ပုံစံ
INTERNET
|
[Modem]
|
[Router] <-- Hardware Firewall
|
[Switch]
/ | \
PC1 PC2 [WAP]
/ \
Laptop Phone
ပုံထဲမှာ အင်တာနက်ကနေ modem၊ router (hardware firewall နဲ့ အတူ) နဲ့ switch ကို အဆင့်ဆင့် ဖြတ်လာပါတယ်။ Switch က PC1၊ PC2 နဲ့ WAP ကို ချိတ်ပေးပြီး WAP က laptop နဲ့ ဖုန်း (Phone) ကို ကြိုးမဲ့ ချိတ်ပေးပါတယ်။
ဒီ ပုံစံမှာ:
- modem က ISP ဆီက signal ကို အိမ် / ကျောင်း network က သုံးလို့ရအောင် ပြောင်းပေးပါတယ်
- router က local network နဲ့ အင်တာနက်ကြား traffic ကို လမ်းကြောင်းပြပါတယ်
- hardware firewall (router ထဲမှာ မကြာခဏ ပါပြီးသား) က အဝင်နဲ့ အထွက် traffic ကို စစ်ထုတ်ပါတယ်
- switch က LAN ပေါ်က ကြိုးနဲ့ ချိတ်ထားတဲ့ စက်အားလုံးကို ချိတ်ပေးပြီး MAC address တွေကို သုံးကာ မှန်ကန်တဲ့ စက်ဆီ ဒေတာကို ဆက်ပို့ပါတယ်
- WAP က laptop တွေနဲ့ ဖုန်းတွေ ကြိုးမပါဘဲ ချိတ်ဆက်နိုင်အောင် network ကို ကြိုးမဲ့ ချဲ့ပေးပါတယ်
- စက်တိုင်း (PC1၊ PC2၊ laptop၊ phone) မှာ network နဲ့ ကြိုးနဲ့ ဒါမှမဟုတ် ကြိုးမဲ့ ချိတ်ဆက်ပေးတဲ့ NIC ရှိပါတယ်
Network Device တွေနဲ့ TCP/IP Layer များ
TCP/IP model (network အလွှာ လေးလွှာ model) က network ဆက်သွယ်ရေးကို layer (အလွှာ) လေးလွှာအဖြစ် ဖော်ပြပါတယ်။ Layer တစ်ခုစီမှာ ကိုယ်ပိုင် တာဝန် ရှိပြီး ဒေတာထဲကို ကိုယ်ပိုင် အချက်အလက်တွေ ထည့်ပေးပါတယ်။ စက်ပစ္စည်း တစ်ခုစီ ဘယ် layer မှာ အလုပ်လုပ်သလဲ ဆိုတာက SL ရော HL (IB သင်တန်းရဲ့ အခြေခံ အဆင့်နဲ့ ပိုမြင့်တဲ့ အဆင့်) အတွက်ပါ ဒီသင်ခန်းစာရဲ့ အပိုင်းပါ။ HL ကျောင်းသားတွေကတော့ layer တွေ ဘယ်လို ပူးပေါင်း အလုပ်လုပ်ကြသလဲ ဆိုတာကို Protocols and Layers မှာ ထပ်လေ့လာရပါတယ်။
| Layer | ဘာကို ကိုင်တွယ်သလဲ |
|---|---|
| Application (application အလွှာ) | HTTP၊ DHCP (IP address ကို အလိုအလျောက် ခွဲပေးတဲ့ protocol) လို protocol တွေကို သုံးပြီး program တွေ ပို့ပြီး လက်ခံတဲ့ ဒေတာ |
| Transport (သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး အလွှာ) | Program နှစ်ခုကြား ဒေတာ ပို့ဆောင်ပေးခြင်း၊ port number (ဒေတာက ဘယ် program ဆီ ရောက်ရမလဲ ပြတဲ့ နံပါတ်) တွေကို သုံးပါတယ်။ TCP (ဒေတာကို စိတ်ချရအောင် ပို့တဲ့ protocol) နဲ့ UDP (အမြန်ပို့ပြီး ရောက်ဖို့ အာမမခံတဲ့ protocol) က ဒီ layer ရဲ့ protocol တွေပါ |
| Internet (အင်တာနက် အလွှာ) | IP address တွေကို သုံးပြီး packet တွေကို network တစ်ခုကနေ နောက် network တစ်ခုဆီ ရောက်အောင် ပို့ခြင်း |
| Network Interface (network ချိတ်ဆက်မှု အလွှာ) | MAC address တွေကို သုံးပြီး link (စက် နှစ်ခုကြား ချိတ်ဆက်ထားတဲ့ လမ်းကြောင်း) တစ်ခုကို ဖြတ်ကာ ဒေတာကို လျှပ်စစ်၊ အလင်း ဒါမှမဟုတ် ရေဒီယို signal အဖြစ် ပို့ခြင်း |
စက်ပစ္စည်း တစ်ခုက ကိုယ့်အလုပ် လုပ်ဖို့ ဖတ်ရတဲ့ အချက်အလက် ရှိတဲ့ layer တွေထဲက အမြင့်ဆုံး layer မှာ အလုပ်လုပ်ပါတယ်။ ရိုးရိုး switch တစ်ခုကို layer 2 switch လို့ မကြာခဏ ခေါ်ပါတယ်၊ ဒီနံပါတ်က OSI model (layer ခုနစ်လွှာ ပါတဲ့ ပိုဟောင်းတဲ့ network model) ရဲ့ layer နံပါတ်စဉ်ကနေ လာတာပါ။ အဲဒီ switch က MAC address တွေကို ဖတ်ပြီး IP address တွေကို မကြည့်ပါဘူး၊ ဒါကြောင့် Network Interface layer မှာ အလုပ်လုပ်ပါတယ်။ Router က IP address တွေကို ဖတ်လို့ Internet layer မှာ အလုပ်လုပ်ပါတယ်၊ ပို့ဖို့နဲ့ လက်ခံဖို့အတွက် သူ့အောက်က Network Interface layer ကိုလည်း သုံးပါတယ်။ အစွန်း နှစ်ဖက်စီက ကွန်ပျူတာတွေနဲ့ server တွေကတော့ layer လေးလွှာလုံးကို သုံးပါတယ်။
| စက်ပစ္စည်း | Layer | ဘာကြောင့်လဲ |
|---|---|---|
| NIC | Network Interface | စက်ရဲ့ ဒေတာကို ကြိုး ဒါမှမဟုတ် ရေဒီယို link ပေါ်က signal တွေအဖြစ် ပြောင်းပေးပြီး local network ပေါ်မှာ စက်ကို ခွဲခြားသိစေတဲ့ MAC address ကို သယ်ထားပါတယ် |
| Switch | Network Interface | Frame (Network Interface layer မှာ ပို့တဲ့ ဒေတာ အထုပ်) တစ်ခုစီရဲ့ ရောက်ရမယ့် MAC address ကို ဖတ်ပြီး မှန်ကန်တဲ့ port ကနေ ထုတ်ပို့ပါတယ်။ Managed switch (setting တွေ ပြင်ဆင် စီမံလို့ရတဲ့ switch) တချို့က IP address နဲ့လည်း route (လမ်းကြောင်းပြ ပို့) လုပ်နိုင်ပြီး အဲဒါက Internet layer ကို ထပ်ထည့်ပေးပါတယ် |
| Wireless access point | Network Interface | Wi-Fi ရေဒီယို signal တွေနဲ့ ကြိုး network ကြား frame တွေကို ဖြတ်ပို့ပေးပါတယ် |
| Modem | Network Interface | ISP ဆီ သွားတဲ့ line အတွက် signal ကို ပြောင်းပေးပြီး ပြန်လည်း ပြောင်းပေးပါတယ်၊ bit တွေ ဘယ်လို သွားသလဲ ဆိုတာကို ပြောင်းတာပါ၊ ဘယ်ကို သွားသလဲ ဆိုတာကို မပြောင်းပါဘူး |
| Router | Internet | Packet တစ်ခုစီရဲ့ ရောက်ရမယ့် IP address ကို ဖတ်ပြီး မှန်ကန်တဲ့ network ဘက်ကို ဆက်ပို့ပါတယ် |
| Hardware firewall | Layer အများ: Internet၊ Transport နဲ့ Application | ရိုးရိုး firewall က IP address (Internet) နဲ့ port number (Transport) အလိုက် စစ်ထုတ်ပါတယ်။ ပိုအဆင့်မြင့်တဲ့ firewall တွေက ဘယ် website တွေကို တောင်းနေသလဲ ဆိုတာလို application ဒေတာကိုပါ စစ်ဆေးပါတယ် (Application) |
| Gateway | Layer အများ၊ Application အထိ | Protocol မတူတဲ့ network တွေကို ဆက်ပေးတာမို့ protocol ကွာတဲ့ layer တိုင်းမှာ အလုပ်လုပ်ပါတယ်: application protocol တွေကြား ဘာသာပြန်တဲ့အခါ Application layer အထိ ရောက်ပါတယ်၊ ဥပမာ smart-home sensor network (အိမ်သုံး sensor တွေရဲ့ network) နဲ့ အင်တာနက်ကြား။ အိမ်သုံး router ကို local network ကနေ အပြင်ထွက်တဲ့ လမ်းဖြစ်လို့ “default gateway” (မူလ ထွက်ပေါက်) လို့ မကြာခဏ ခေါ်ပါတယ်။ အဲဒီ အခန်းကဏ္ဍမှာတော့ Internet layer မှာ အလုပ်လုပ်ပါတယ် |
အိမ်သုံး “router” ဆိုတာ များသောအားဖြင့် ဘူး တစ်ခုတည်းထဲမှာ စက်ပစ္စည်း အများ ပေါင်းထားတာပါ: modem၊ router၊ switch၊ wireless access point နဲ့ firewall။ ဘူးတစ်ခုလုံးက layer အများမှာ အလုပ်လုပ်ပေမယ့် အထဲက အလုပ် တစ်ခုစီက layer တစ်ခုစီမှာပဲ သက်ဆိုင်ပါတယ်။ မေးခွန်းက စက်ပစ္စည်း တစ်ခုကို အမည်တပ်ပြီး မေးရင် အဲဒီ စက်ရဲ့ အလုပ် သက်ဆိုင်တဲ့ layer ကို ဖြေပါ။
Standard နဲ့ Protocol များ
ဒါက IB syllabus (IB သင်ရိုး) ထက် ကျော်လွန်တဲ့ အကြောင်းအရာ ဖြစ်လို့ စာမေးပွဲမှာ မစစ်ပါဘူး။
Standard နဲ့ protocol: Standard (စံသတ်မှတ်ချက်) ဆိုတာ တရားဝင် အဖွဲ့အစည်း တစ်ခုက ထုတ်ပြန်တဲ့ သဘောတူ သတ်မှတ်ချက်ပါ (ဥပမာ IEEE 802.11 က Wi-Fi standard ကို သတ်မှတ်ပါတယ်)။ Protocol ကတော့ ဆက်သွယ်ရေးအတွက် စည်းမျဉ်း အစုပါ (ဥပမာ HTTP က web browser တွေ ဝဘ်စာမျက်နှာတွေကို ဘယ်လို တောင်းပြီး လက်ခံရမလဲ ဆိုတာကို သတ်မှတ်ပါတယ်)။ Standard တွေကို IEEE နဲ့ ISO လို အဖွဲ့အစည်းတွေက ထိန်းသိမ်းပါတယ်၊ protocol တွေကိုတော့ software နဲ့ hardware ထဲမှာ အကောင်အထည် ဖော်ထားပါတယ်။ Standard တစ်ခုက protocol အများကို သတ်မှတ်နိုင်ပါတယ်။ ဥပမာ IEEE 802.11 standard က ကြိုးမဲ့ authentication (အသုံးပြုသူ တကယ် ဟုတ်မဟုတ် စစ်ခြင်း)၊ data framing (ဒေတာကို frame တွေအဖြစ် ထုပ်ပိုးခြင်း) နဲ့ error handling (အမှား ကိုင်တွယ်ခြင်း) အတွက် protocol တွေကို သတ်မှတ်ပါတယ်။
အဆင့်ဆင့် ရှင်းပြထားတဲ့ ဥပမာများ
ဥပမာ 1: မှန်ကန်တဲ့ Network အမျိုးအစားကို ရွေးခြင်း
အခြေအနေ တစ်ခုစီအတွက် အသင့်တော်ဆုံး network အမျိုးအစား (LAN၊ WAN၊ PAN ဒါမှမဟုတ် VPN) ကို ရွေးပြီး ဘာကြောင့်လဲ ရှင်းပြပါ။
| # | အခြေအနေ | Network အမျိုးအစား | ရှင်းလင်းချက် |
|---|---|---|---|
| 1 | ကျောင်းသား တစ်ယောက်က ကြိုးမဲ့ earbuds (နားကြပ်) ကို Bluetooth နဲ့ ဖုန်းနဲ့ ချိတ်ပါတယ် | PAN | အကွာအဝေး အလွန်တို (မီတာ အနည်းငယ်)၊ ကိုယ်ပိုင် စက်ပစ္စည်းတွေကို ချိတ်၊ Bluetooth ကို သုံး |
| 2 | နိုင်ငံစုံ ကုမ္ပဏီ တစ်ခုက London၊ Tokyo နဲ့ New York က ရုံးတွေကို ချိတ်ဆက်ပါတယ် | WAN | နိုင်ငံ အများကို ဖြတ်ပြီး ပထဝီ နယ်မြေ ကျယ်ကျယ်ကို ဖုံးပါတယ် |
| 3 | ဆရာ တစ်ယောက်က စာသင်ခန်းထဲက ကွန်ပျူတာ 30 လုံးနဲ့ file တွေ မျှဝေပါတယ် | LAN | အဆောက်အအုံ တစ်ခုထဲက အခန်း တစ်ခန်းတည်း၊ resource တွေ မျှသုံး၊ မြန်နှုန်းမြင့် ချိတ်ဆက်မှု |
| 4 | ဝန်ထမ်း တစ်ယောက်က အိမ်ကနေ အလုပ်လုပ်ပြီး ကုမ္ပဏီ database ကို လုံလုံခြုံခြုံ ဝင်သုံးပါတယ် | VPN | ကုမ္ပဏီရဲ့ private LAN ကို ဝင်သုံးဖို့ အင်တာနက်ပေါ်မှာ encrypt လုပ်ထားတဲ့ လုံခြုံတဲ့ tunnel ကို ဖန်တီးပါတယ် |
| 5 | လမ်းဆုံ တစ်ခုက smart traffic light တွေ အချင်းချင်း ဆက်သွယ်ကြပါတယ် | LAN | ပထဝီ နယ်မြေ သေးသေး (လမ်းဆုံ တစ်ခုတည်း)၊ စက်ပစ္စည်းတွေကို ချိတ်တဲ့ သီးသန့် local network |
ဥပမာ 2: Network Device ကို ခွဲခြားသိခြင်း
အခြေအနေ တစ်ခုစီအတွက် အဓိက တာဝန်ယူတဲ့ network device ကို ရွေးပြီး ဘာကြောင့်လဲ ရှင်းပြပါ။
| # | အခြေအနေ | စက်ပစ္စည်း | ရှင်းလင်းချက် |
|---|---|---|---|
| 1 | ISP ဆီက broadband signal ကို အိမ်က စက်တွေ သုံးလို့ရအောင် ပြောင်းခြင်း | Modem | ISP ဆီက analogue signal ကို network စက်တွေ သုံးလို့ရတဲ့ digital signal အဖြစ် ပြောင်းပေးပါတယ် |
| 2 | သင့်အိမ် network ကနေ တခြားနိုင်ငံက web server ဆီ data packet တစ်ခုကို လမ်းကြောင်းပြ ပို့ခြင်း | Router | အကောင်းဆုံး လမ်းကြောင်းကို ရှာဖို့ IP address တွေကို သုံးပြီး မတူတဲ့ network တွေကြား packet တွေကို ဆက်ပို့ပါတယ် |
| 3 | Laptop တစ်လုံးက ကြိုးမပါဘဲ ကျောင်း network နဲ့ ချိတ်ခြင်း | Wireless Access Point | Wi-Fi ချိတ်ဆက်မှုကို ပေးပြီး ကြိုးမဲ့ စက်တွေကို ကြိုး LAN နဲ့ ဆက်ပေးပါတယ် |
| 4 | အင်တာနက်ကနေ ခွင့်မရှိဘဲ ချိတ်ဆက်ဖို့ ကြိုးစားတာကို ပိတ်ခြင်း | Hardware firewall | ဝင်လာတဲ့ traffic ကို စစ်ဆေးပြီး လုံခြုံရေး စည်းမျဉ်းတွေကို ချိုးဖောက်တဲ့ connection တွေကို ပိတ်ပါတယ် |
| 5 | Network ပေါ်က ကွန်ပျူတာ အားလုံးဆီ မဟုတ်ဘဲ ဒေတာ တောင်းတဲ့ ကွန်ပျူတာ တစ်လုံးဆီကိုပဲ ဒေတာ ပို့ခြင်း | Switch | Port အားလုံးဆီ broadcast (အားလုံးဆီ တစ်ပြိုင်နက် ပို့) လုပ်မယ့်အစား MAC address တွေကို သုံးပြီး မှန်ကန်တဲ့ port ဆီ ဒေတာကို ဆက်ပို့ပါတယ် |
Quick Check (အမြန် စစ်ဆေးမေးခွန်း)
Q1. Bluetooth earbuds ကို smartphone နဲ့ ချိတ်ပေးမယ့် network က ဘယ်အမျိုးအစားလဲ။
Q2. Router ရဲ့ အဓိက လုပ်ဆောင်ချက်က ဘာလဲ။
Q3. လယ်ယာသုံး စက်ရုပ် တစ်ရုပ်က သီးနှံ တန်းတွေ တစ်လျှောက် မောင်းသွားပြီး ကင်မရာက ပေါင်းပင် တစ်ပင်ကို မြင်တာနဲ့ တစ်စက္ကန့်ရဲ့ အပိုင်းအစ အတွင်းမှာ အဲဒီ ပေါင်းပင်ကို ဆေးဖျန်းပါတယ်။ စက်ရုပ်က ပုံတွေကို cloud data centre ဆီ ပို့မယ့်အစား ကိုယ့်ထဲမှာ တပ်ထားတဲ့ ကွန်ပျူတာနဲ့ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာပါတယ်။ ဒီလို ဒီဇိုင်းလုပ်ရတဲ့ အဓိက အကြောင်းရင်းက ဘာလဲ။
Q4. Modem က ဘာလုပ်သလဲ။
Q5. အဝေးကနေ အလုပ်လုပ်တဲ့ ဝန်ထမ်း တစ်ယောက်က အိမ်ကနေ ကုမ္ပဏီရဲ့ အတွင်း network ကို ဝင်သုံးဖို့ encrypted tunnelling (encrypt လုပ်ထားတဲ့ tunnel နဲ့ ချိတ်ခြင်း) ကို သုံးပါတယ်။ သူ ဘယ် network အမျိုးအစားကို သုံးနေသလဲ။
Trace the Print Job (print job ကို တစ်ဆင့်ချင်း လိုက်ကြည့်ခြင်း)
ကျောင်း တစ်ကျောင်းမှာ computer lab၊ ရုံးခန်း (admin office) နဲ့ စာကြည့်တိုက် ရှိပြီး တစ်ခုစီက သီးခြား network segment (network ကို ခွဲထားတဲ့ အပိုင်း) တစ်ခုစီပေါ်မှာ ရှိပါတယ်။ Lab ထဲက ကျောင်းသား တစ်ယောက်က ရုံးခန်းထဲက printer ဆီ print job (printer ကို ပုံနှိပ်ခိုင်းတဲ့ အလုပ်) တစ်ခု ပို့ပါတယ်။ လုပ်ငန်းစဉ်ရဲ့ အဆင့် တစ်ခုစီကို ဘယ် network device က ကိုင်တွယ်သလဲ ဆိုတာကို Trace (တစ်ဆင့်ချင်း လိုက်ပြီး မှတ်ပါ) လုပ်ပါ။
Device column မှာ စက်ပစ္စည်းရဲ့ နာမည်ကို English လို ရိုက်ထည့်ပါ (အတိုကောက် နာမည် ရှိရင် အတိုကောက်ကို သုံးပါ)။
Trace: Network Segment တွေကို ဖြတ်ပြီး Print ထုတ်ခြင်း
Computer lab ထဲက ကျောင်းသား တစ်ယောက်က ရုံးခန်းထဲက printer ဆီ print request (ပုံနှိပ်ဖို့ တောင်းဆိုချက်) တစ်ခု ပို့ပါတယ်။ အဆင့် တစ်ခုစီအတွက် တာဝန်ယူတဲ့ network device ရဲ့ နာမည်ကို ရိုက်ထည့်ပါ။
| အဆင့် | လုပ်ဆောင်ချက် | Device |
|---|---|---|
| 1 | ကျောင်းသားရဲ့ ကွန်ပျူတာက print request ကို network ပေါ် ပို့လိုက်ပါတယ် | |
| 2 | Request ကို lab ရဲ့ local network ပေါ်က မှန်ကန်တဲ့ port ဆီ ဆက်ပို့ပါတယ် | |
| 3 | Request က lab network ကနေ ရုံးခန်း network ဆီ ဖြတ်ကူးပါတယ် | |
| 4 | Print ဒေတာက printer ရဲ့ network ချိတ်ဆက်မှုဆီ ရောက်ပါတယ် | |
| 5 | Network နှစ်ခုက မတူတဲ့ protocol တွေကို သုံးရင် ဘာသာပြန်ပေးတာက ဒီ စက်မှာ ဖြစ်ပါတယ်: |
Spot the Error (အမှား ရှာခြင်း)
ကျောင်းသား တစ်ယောက်က network အမျိုးအစားတွေအကြောင်း ပြန်လေ့လာဖို့ မှတ်စု ရေးထားပါတယ်။ Line တစ်ကြောင်းမှာ အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုချက် မှားနေပါတယ်။ အမှားပါတဲ့ line ကို ရွေးပါ၊ ပြီးရင် မှန်ကန်တဲ့ ပြင်နည်းကို ရွေးပါ။
Line တွေရဲ့ အဓိပ္ပာယ်: (1) LAN: နိုင်ငံ ဒါမှမဟုတ် တိုက်ကြီး တစ်ခုလို ပထဝီ နယ်မြေ ကျယ်ကျယ်ကို ဖုံးတယ်၊ (2) WAN: leased line တွေကို သုံးပြီး ပထဝီ နယ်မြေ ကျယ်ကျယ်က စက်တွေကို ချိတ်တယ်၊ (3) PAN: အကွာအဝေး တိုတိုက ကိုယ်ပိုင် network (ဥပမာ Bluetooth)၊ (4) VPN: public network ပေါ်မှာ လုံခြုံပြီး encrypt လုပ်ထားတဲ့ tunnel ကို ဖန်တီးတယ်။
Line 1 အတွက် မှန်ကန်တဲ့ ပြင်နည်းကို ရွေးပါ:
Fill in the Blanks (ကွက်လပ် ဖြည့်ခြင်း)
ဖော်ပြချက် တစ်ခုစီအတွက် မှန်ကန်တဲ့ device နာမည်ကို ဖြည့်ပြီး network device တွေရဲ့ အနှစ်ချုပ်ကို ပြည့်စုံအောင် လုပ်ပါ။
ကွက်လပ်ပါတဲ့ စာကြောင်းတွေက English နဲ့ ဖြစ်ပြီး ကွက်လပ်တွေကိုလည်း English လို ရိုက်ထည့်ရပါမယ်။ NETWORK DEVICES က ခေါင်းစဉ်ပါ။ စာကြောင်းတွေရဲ့ အဓိပ္ပာယ်က အောက်ပါအတိုင်းပါ:
- …… က IP address တွေကို သုံးပြီး မတူတဲ့ network တွေကြား packet တွေကို ဆက်ပို့ပါတယ်။
- …… က LAN တစ်ခုတည်းထဲက စက်တွေကို ချိတ်ပေးပြီး MAC address တွေကို သုံးကာ ဒေတာကို ဆက်ပို့ပါတယ်။
- …… က telephone line တွေပေါ်ကနေ ပို့ဖို့ digital signal တွေကို analogue အဖြစ် ပြောင်းပေးပါတယ်။
- …… က စက်ကို network နဲ့ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ချိတ်ဆက်ပေးပြီး မထပ်တဲ့ MAC address တစ်ခု ရှိပါတယ်။
- …… က protocol မတူတဲ့ network တွေကို ချိတ်ပြီး သူတို့ကြား ဘာသာပြန်ပေးပါတယ်။
Network device တစ်ခုစီကို သူ့ ဖော်ပြချက်နဲ့ ကိုက်အောင် ကွက်လပ်တွေ ဖြည့်ပါ:
NETWORK DEVICES
===============
A forwards packets between different networks using IP addresses.
A connects devices within the same LAN and forwards data using MAC addresses.
A converts digital signals to analogue for transmission over telephone lines.
A provides a device's physical connection to the network and has a unique MAC address.
A connects networks that use different protocols and translates between them.
Predict the Output (output ကို ကြိုခန့်မှန်းခြင်း)
ကျောင်း network တစ်ခုမှာ ကွန်ပျူတာ lab 3 ခု ရှိပြီး တစ်ခုစီက သီးခြား subnet (network ကို ခွဲထားတဲ့ network ငယ်) တစ်ခုစီပေါ်မှာ ရှိပါတယ်။ Lab A ထဲက ကျောင်းသား တစ်ယောက်က Lab C ထဲက ကျောင်းသား တစ်ယောက်ဆီ file တစ်ခု ပို့ပါတယ်။ Subnet တွေကြား ရွှေ့ဖို့ file က အနည်းဆုံး _____ တစ်ခုကို ဖြတ်သွားရပါမယ်။
Device နာမည်ကို English လို ရိုက်ထည့်ပါ:
အိမ်က user တစ်ယောက်မှာ modem၊ router နဲ့ switch ရှိပါတယ်။ သူက desktop ကွန်ပျူတာ အသစ် တစ်လုံးကို Ethernet cable (ကြိုး network မှာ သုံးတဲ့ စံ ကြိုး) နဲ့ ချိတ်ပါတယ်။ ကွန်ပျူတာက _____ နဲ့ အရင်ဆုံး ချိတ်ဆက်ပါတယ်။
Device နာမည်ကို English လို ရိုက်ထည့်ပါ:
Practice Exercises (လေ့ကျင့်ခန်းများ)
Core (အခြေခံ အဆင့်)
-
Network အမျိုးအစားများ: LAN၊ WAN၊ PAN နဲ့ VPN ကို Define (အဓိပ္ပာယ်ကို တိတိကျကျ ဖော်ပြပါ)။ တစ်ခုစီအတွက် လက်တွေ့ ဥပမာ တစ်ခုစီ ပေးပြီး သင့်ဥပမာအတွက် အဲဒီ network အမျိုးအစားက ဘာကြောင့် အသင့်တော်ဆုံး ဖြစ်သလဲ Explain (ရှင်းပြပါ)။
-
Network Device များ: Network device ငါးခုကို Name (နာမည် ဖော်ပြပါ)၊ ပြီးရင် တစ်ခုစီရဲ့ လုပ်ဆောင်ချက်ကို Describe (ဖော်ပြရှင်းပြပါ)။ ပုံမှန် အိမ် network တစ်ခုမှာ စက်ပစ္စည်း တစ်ခုစီကို ဘယ်နေရာမှာ ထားမလဲ ဆိုတာကို ပြတဲ့ ပုံ တစ်ပုံကို Draw (label တွေ ပါတဲ့ ပုံကို တိတိကျကျ ဆွဲပါ)၊ စက် တစ်ခုစီကို သူ့ လုပ်ဆောင်ချက်နဲ့ label တပ်ပါ။
-
Digital Infrastructure: အင်တာနက်နဲ့ World Wide Web ကြား ကွာခြားချက်ကို Explain လုပ်ပါ။ လူအများက ဒီ စကားလုံး နှစ်ခုကို တစ်ခုနဲ့ တစ်ခု အစားထိုးပြီး သုံးကြပါတယ်: ဒါက ဘာကြောင့် မှားသလဲ။
Extension (တိုးချဲ့ အဆင့်)
- Edge နဲ့ Cloud: Edge computing နဲ့ cloud computing ကို Compare and contrast (နှစ်ခုလုံးကို တစ်လျှောက်လုံး ကိုးကားပြီး တူတာနဲ့ ကွာတာကို ဖော်ပြပါ)။ အောက်ပါ အခြေအနေ တစ်ခုစီအတွက် ဘယ်နည်းက ပိုသင့်တော်မလဲ၊ ဘာကြောင့်လဲ explain လုပ်ပါ:
- (a) Sensor ဒေတာကို စီမံဆောင်ရွက်နေတဲ့ ကိုယ်တိုင် မောင်းနှင်တဲ့ ကား
- (b) ကျောင်းသား မှတ်တမ်းတွေကို သိမ်းဆည်းတဲ့ ကျောင်း
- (c) စက်ပစ္စည်းတွေရဲ့ အပူချိန်ကို real time စောင့်ကြည့်တဲ့ စက်ရုံ
- VPN ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း: VPN ဘယ်လို အလုပ်လုပ်သလဲ၊ ကုမ္ပဏီ တစ်ခုက အဝေးကနေ အလုပ်လုပ်တဲ့ ဝန်ထမ်း အားလုံးကို ဘာကြောင့် VPN သုံးခိုင်းနိုင်သလဲ Explain လုပ်ပါ။ လုံခြုံရေး အကျိုးကျေးဇူးတွေနဲ့ ဖြစ်နိုင်တဲ့ အားနည်းချက်တွေ (ဥပမာ မြန်နှုန်း ကျတာ၊ ကုန်ကျစရိတ်၊ set up လုပ်ရ ရှုပ်ထွေးတာ) နှစ်ခုလုံးကို Discuss (အမြင် အမျိုးမျိုးကို ချိန်ဆပြီး ဆွေးနွေးပါ)။
Challenge (စိန်ခေါ်မှု အဆင့်)
- Infrastructure ဒီဇိုင်း: နိုင်ငံတကာ ကျောင်း အသစ် တစ်ကျောင်းက 5 km ကွာတဲ့ campus နှစ်ခုနဲ့ ဖွင့်ပါမယ်။ Campus တစ်ခုစီမှာ ကွန်ပျူတာ 200 လုံး၊ မျှသုံးတဲ့ printer တွေနဲ့ ဗဟို server အခန်း တစ်ခန်း ရှိပါတယ်။ ကျောင်းသားတွေနဲ့ ဆရာတွေက campus ဘယ်ဘက်ကမဆို resource အတူတူကို ဝင်သုံးဖို့ လိုပြီး ဆရာ တချို့က အိမ်ကနေ အလုပ်လုပ်ပါမယ်။ အောက်ပါတို့ကို ဖော်ပြပြီး network infrastructure ကို Design (အစီအစဉ် ဒါမှမဟုတ် model တစ်ခု ရေးဆွဲပါ):
- (a) လိုအပ်တဲ့ network အမျိုးအစား(များ) နဲ့ အကြောင်းပြချက်
- (b) လိုအပ်တဲ့ စက်ပစ္စည်းတွေနဲ့ အဲဒါတွေကို ဘယ်နေရာမှာ ထားမလဲ (label တပ်ထားတဲ့ ပုံ ထည့်ပါ)
- (c) အိမ်ကနေ အလုပ်လုပ်တဲ့ ဆရာတွေအတွက် အဝေးကနေ ဝင်သုံးခွင့်ကို ဘယ်လို ပေးမလဲ
- (d) ဘယ် digital infrastructure ဝန်ဆောင်မှုတွေ (cloud၊ edge စတာ) က ကျောင်းကို အကျိုးရှိမလဲ၊ ဘာကြောင့်လဲ
ဆက်စပ် ခေါင်းစဉ်များ
- အရင် လေ့လာထားရမယ့် ခေါင်းစဉ်: Cloud Computing: cloud infrastructure (အင်တာနက်ကနေ ငှားသုံးတဲ့ ကွန်ပျူတာ resource တွေကို ပေးတဲ့ server နဲ့ network စနစ်) က network ချိတ်ဆက်မှုပေါ်မှာ တည်ဆောက်ထားပါတယ်။ IaaS / PaaS / SaaS ကို နားလည်ရင် digital infrastructure ကို network တွေကနေ ဘယ်လို ပေးသလဲ ရှင်းပြနိုင်ပါတယ်
- အရင် လေ့လာထားရမယ့် ခေါင်းစဉ်: OS Fundamentals (operating system အခြေခံများ): device အဆင့်မှာ networking ဖြစ်အောင် လုပ်ပေးတဲ့ NIC တွေ၊ TCP/IP stack (TCP/IP layer တွေကို လုပ်ဆောင်ပေးတဲ့ OS ထဲက software) နဲ့ firewall rule တွေကို OS (operating system: ကွန်ပျူတာကို စီမံတဲ့ အဓိက software) က စီမံပါတယ်
- ဆက်စပ် ခေါင်းစဉ်: Primary Memory (CPU က တိုက်ရိုက် ယူသုံးတဲ့ memory): cache (CPU နဲ့ RAM ကြားက မြန်တဲ့ memory) နဲ့ RAM (ပါဝါပိတ်ရင် ပျောက်တဲ့ အဓိက memory) ကို နားလည်ရင် ဒေတာ ပို့နေစဉ် router နဲ့ switch တွေက data packet တွေကို ဘယ်လို buffer (ခဏ သိမ်းထား) လုပ်သလဲ ရှင်းပြနိုင်ပါတယ်
- နောက်ထပ် လေ့လာမယ့် ခေါင်းစဉ်: Protocols and Layers (Protocol များနဲ့ အလွှာများ): network device တွေက TCP/IP model ရဲ့ မတူတဲ့ layer တွေမှာ အလုပ်လုပ်ကြပါတယ်။ Protocol တွေက စက်တွေ ဆက်သွယ်ရာမှာ လိုက်နာရမယ့် စည်းမျဉ်းတွေကို သတ်မှတ်ပါတယ်
- နောက်ထပ် လေ့လာမယ့် ခေါင်းစဉ်: Network Architecture (Network ဖွဲ့စည်းပုံ): topology တွေနဲ့ model တွေကို သုံးပြီး network တွေကို ဘယ်လို ဖွဲ့စည်းသလဲ ဆိုတာက ဒီမှာ လေ့လာခဲ့တဲ့ အခြေခံတွေပေါ်မှာ တည်ဆောက်ထားပါတယ်